Hiền nhân được chia sẻ Kazik.

Biết tôi băn khoăn, Kazik khẳng định: “Tôi sẽ sống và làm việc tại “khách sạn Mỹ Sơn”, ông đừng lo!”

Chưa bao giờ! Chưa bao giờ! Hạnh phúc quá”. Trước người Việt Nam, người Pháp, người Nhật cũng nhiều vị nghiên cứu Hội An và lưu lại những trang giá trị. Thị xã ta chưa có khách sạn và chắc có xây cũng không có vốn để xây khách sạn bốn năm sao đâu.

Trong số gần một vạn quân của P. Nó đánh dấu sự phát triển mới của ngành nghiên cứu và khảo cổ ở Hội An. Biết vậy, tôi rất hối vì sơ ý của mình, liền đến xin lỗi Kazik. Trước khi đến với Việt Nam vào năm 1980, Kazik là Kiến trúc sư của P. Sau năm 1975, nhân vật thứ hai chính là Kazik.

Kazik đã tạ thế ở tuổi 53, cái tuổi mà theo quan niệm Á Đông là bước ngoặt lớn của đời người, khi sự nghiệp và những hoài bão của ông đang còn dang dở. Z. Polak-một nhà trùng tu di tích và hoạt động văn hóa tầm cỡ khi ông tận mắt nhìn thấy sự đổ nát của những tháp Chàm và địa đạo Củ Chi oai hùng.

Người ấy chính là Kazik. Nhưng với những người dân địa phương nơi ông từng đến để sinh sống và làm việc như: Hội An, Mỹ Sơn, Huế… thì con người được tạc tượng ấy đã như là máu thịt, thân thiết mà và rất đỗi gụi gần, họ gọi ông là hiền nhân, là người đã có công rất lớn trong việc trùng tu các di tích và đưa tên tuổi của các di tích ấy, thành thị cổ ấy lên bản đồ du lịch thế giới… Tên đầy đủ của ông là Kazimierz Kwiatkowsky (bạn bè Việt Nam vẫn thường gọi ông với cái tên thân mật là Kazik), quốc tịch Ba Lan, sinh năm 1944 và mất năm 1997.

Đây là một trọng tâm lừng danh thế giới trong lĩnh vực trùng tu di tích và chính P. Như một viên ngọc quý còn bị phủ một lớp bụi thời kì. Ông không viết nhiều nhưng bài Hội An, một di sản kiến trúc thành thị cổ của ông in trên một tạp chí ở Quảng Nam-Đà Nẵng đã gây gổ quan tâm đặc biệt từ Bắc chí Nam. Ở đó, người ta trưng bày những chiếc xe kéo tay có từ thời xa lắc, người ta trồng hoa với đủ các sắc màu và ở vị trí trang trọng nhất.

Ngược lại tôi phải cảm ơn ông mới phải. Thời ấy, phương tiện đi lại chưa phải như hiện nay, hệ thống đường sá giao thông cũng còn rất xuống cấp, đó là chưa kể đến chuyện từ nơi ô tô có thể đi đến, bất cứ ai muốn đi vào khu vực tọa lạc của các tháp Chăm ở Mỹ Sơn đều phải lội bộ một đoạn đường dài gần 8 cây số, băng qua nhiều khe suối và dốc cao.

Chắc rằng, nhiều khách du lịch đến đây, vẫn còn có ai đó chưa biết đến ông, chưa giãi bày những đóng góp quý báu của ông cho những vùng đất di sản.

Z (liên hợp các xí nghiệp trùng tu di tích Ba Lan). Ông Học kể tiếp: “Ngày đó, tỉnh thành cổ Hội An như một cô gái mỹ miều đang say ngủ. Ông tây mon men hỏi chuyện, ngắm nhìn và vân vê đến từng trang bị nội thất. Anh ngắt lời tôi: “Ông không có gì phải băn khoăn cả. Nhưng cho đến hậu bán thế kỷ 20 nổi trội lên hai nhân vật có những công trình khám phá khai mạc cho sự nghiên cứu lớn về Hội An.

Thật không sao tả nổi vẻ đẹp của bóng tháp cổ uy nghi. Nhờ cái sạp tí hon của ông, tôi không ngủ được nên mới có dịp ngắm trăng. Suốt 17 năm trời, Kazik rời khỏi làng quê nhỏ Lublin, rời xa giang san Ba Lan xinh đẹp để gắn đời mình với Việt Nam xa xăm, nơi mà Sinh thời rất nhiều lần ông tâm tư với bạn bè của mình rằng ông coi đó là Tổ quốc thứ hai của mình. Nhờ nhà nghiên cứu này, mới trội lên từ thập niên 50 sự tìm hiểu lịch sử Hội An có phương pháp, có hệ thống.

K. Tôi thấy đồng chí chủ tịch có vẻ lúng túng trước câu hỏi bất thần đó của Kazik, mãi một hồi lâu đồng chí ấy mới trả lời là chưa có khách sạn.

Ngày Kazik đến Việt Nam, đến với vùng đất Quảng Nam-Đà Nẵng thì Nhà viết kịch Hồ Hải Học đang là một cán bộ quản lý của ngành Văn hóa, vì lẽ đó hai người đã gặp nhau.

Giờ đây, thân xác Kazik đã được người nhà đưa về mai táng tại quê nhà Lublin, nhưng mối lương duyên giữa ông với giang san Việt Nam thì sẽ còn mãi mãi.

Bên đống lửa rừng với những chén rượu Nàng Hương nồng nàn sóng sánh. Thế ra, do anh em công nhân chưa nhìn thấy ông tây Kazik bao giờ, trong khi đó tôi lại căn dặn không kỹ, nên cho dù thân hình Kazik cao lớn đến thế, nhưng anh em công nhân chỉ làm một cái sạp có kích cỡ đủ cho một người Việt nhỏ nhắn.

Ông Học nhớ lại: Ngày đó, quyết định của Kazik vào ở hẳn trong khu thánh địa Mỹ Sơn đã làm cho bản thân tôi khôn cùng lúng túng

Ngay trên bàn vẽ Thế Miếu, Tả Vu và ngổn ngang những kế hoạch trùng tu di tích Huế. Sau nhiều năm lăn lộn, khảo sát một cách kỹ lưỡng và khôn cùng cẩn trọng, kiến trúc sư - họa sĩ Kazik đã viết báo cáo để gửi đến Tổ chức bảo tàng các thị thành cổ Ba Lan và thế giới để giới thiệu về Hội An, trong thưa ấy, có đoạn: “… Hội An là một thành phố cổ có vẻ đẹp không trùng với bất kỳ một thành phố cổ khác, bộc lộ trong cấu trúc phố, sự phong phú trong các thể dạng kiến trúc, sự hoàn hảo của nghệ thuật chạm khắc, nội thất, các quần thể kiến trúc, tạo nên cho phố cổ Hội An những đặc điểm trổi trong không gian và thiên nhiên biệt lập.

Và Kazik đã trải qua đêm đầu tiên ở Mỹ Sơn, một đêm thức trắng. Lần đó, lãnh đạo thị từng lớp An đã tiếp Kazik. Kazik nằm trên chiếc sạp thừa nguyên cả đôi chân ra ngoài, muỗi ở Mỹ Sơn được một bữa no nê. Người thứ nhất là Hoa kiều Chen Chin Ho (Trần Kinh Hòa). Với những đặc điểm trên đã đưa quần thể kiến trúc di tích phố cổ Hội An lên vị trí hàng đầu trong danh mục các di tích văn hóa của Việt Nam và cả trong kho tàng di sản văn hóa nhân loại…”.

Tôi sẵn sàng trả tiền cao để được trú một đêm trong ngôi nhà cổ”… Và đã nói là làm, trong những năm sau kiến trúc sư Kazik đã có thiết kế thể nghiệm ngay một khách sạn-nhà cổ như vậy… Sinh thời, nhà văn Nguyễn Văn Xuân – người được mệnh danh là nhà Quảng Nam học đã khẳng định rằng: “Đối với Hội An, Kazik có vai trò đáng kể.

Chắc rằng ông sẽ rất vui nơi suối vàng khi biết được rằng những đứa con yêu quý của mình đã đi theo nghiệp bố. Huyền bí quá ông à. Ngày ấy, chỉ có một kiến trúc sư từ chi nhánh bình phục di tích ở tỉnh lẻ Lublin, dám xung phong đảm trách chức Trưởng Tiểu ban Ba Lan-Việt Nam, để thực hiện sứ mạng sửa chữa di tích ở một sơn hà Việt Nam xa lạ và không hề có bất cứ một hứa hẹn nào về tiền nong.

Thật là một đêm ráo. Giờ, nhiều người bạn của ông ở Đà Nẵng vẫn thường nhắc nhớ về những đêm xưa dưới màn sương lạnh trong thung lũng Mỹ Sơn.

Ông ta đặc biệt để ý đến những ngôi nhà cổ, chiếc võng và cáng của quan thời phong kiến Việt Nam, những chiếc quạt kéo trên trần nhà, những chiếc đèn cổ thời Pháp ở thế kỷ thứ 19, những giếng nước ngọt có từ thời vương quốc Chămpa… Tượng Kazik được đặt tại Hội An.

K. Nhưng những căn nhà cổ kia là những khách sạn mà sẽ không có đủ sao để xếp đâu đấy nhé! Chỉ cần tôn tạo lại một tí, trang bị thêm một tẹo là có thể đón khách rồi.

Con tim giàu bác ái ấy, con tim đã dành nhiều tình cảm cho giang sơn Việt Nam ấy đã ngừng đập trên đất Huế. Lúc đầu, Kazik được bố trí ở khách sạn Phương Đông – Đà Nẵng để ngày ngày đến làm việc tại thánh địa Mỹ Sơn.

Kể về Kazik, ông Hồ Hải Học nói rằng: “Kazik là con người của di tích và di tích là nỗi say mê lớn nhất của đời anh. Trong cái không gian cổ kính ấy, người ta đặt tượng của một người đàn ông phương Tây. Kiến trúc sư Bartek Kwiatkowski và cô em gái theo học cùng ngành Kasia Kwiatknowska đều đã chọn việc trùng tu những di tích ở Việt Nam để hành nghiệp….

K. Trần Kinh Hòa cũng phổ cập phố cổ này bằng Hoa ngữ khắp vùng Đông Á. Lúc ấy, ở “khách sạn Mỹ Sơn” mới chỉ có cái lán che tạm bằng tranh, tôi nhắn với anh em công nhân làm thêm cho cái sạp bằng cây, rồi mang vào một tẹo thức ăn, chính yếu là đồ hộp.

Bạn ông, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính trong tầm tã nước mắt tại buổi lễ truy điệu Kazik ở nhà Hữu Vu trong khuôn viên Đại nội Huế đã nói: “Kazik đã cùng chúng ta cứu một số di sản văn hóa, nhưng giờ đây không ai trong chúng ta có thể cứu được Kazik”. Bao lăm khó khăn phải giải quyết, nhưng không còn cách nào khác”.

Z đã thực hiện rất thành công việc trùng tu một số di tích lịch sử nổi tiếng ở các quốc gia như: Ai Cập, Đức, Ấn Độ… Từ mối lương duyên với tấn sĩ T. Kazik vẫn thường kề vai bạn bè bảo rằng: “Sống là công dân của Mỹ Sơn, khi tôi chết ước mong được chôn ở Mỹ Sơn để tan chảy tấm thân này cùng giun dế…”.

Theo tôi hiểu thì chính nhờ bài viết của Kazik mới khuấy động nên phong trào mới mẻ trước kia chưa mấy ai đề cập, kể cả Trần Kinh Hòa, về vấn đề kiến trúc đô thị cổ. Cơn nhồi máu cơ tim quái ác đã cướp đi sinh mệnh của một tấm thành tâm.

Theo đó, phía Ba Lan sẽ giúp thiết bị đặc chủng, cử và đài thọ chuyên gia, phía Việt Nam lo ăn ở trong nước cho chuyên gia và kết hợp. Tôi đưa Kazik đi thăm thị xã cổ kính này và chính anh là người đã sớm nhận giả bộ đẹp và giá trị to lớn của những kiến trúc cổ, của những nét văn hóa truyền thống phong phú ở ngay cửa sông Thu Bồn này.

Kazik hỏi, thế các ông định bao giờ mới xây khách sạn? Các ông có định xây dựng những khách sạn hiện đại hơn những khách sạn hiện đại trên thế giới không? Rồi Kazik tự đáp: “Nếu chỉ vì khách sạn sang trọng, hiện đại thì dân du lịch kéo sang đây làm gì. Từ đó mới bắt đầu nảy sinh một nghĩa cử khôn cùng hào hiệp là: trợ giúp Việt Nam cứu vãn di tích.

Những người dân sinh sống ở Hội An kể rằng: Cái ông tây cao to, có bộ râu quai nón vàng, đôi mắt xanh (Kazik) mỗi khi đến đây, đôi mắt ông ta nhìn như thôi miên vào từng góc phố, từng ngôi nhà.

Anh say sưa nói về phố cổ, về tiềm năng vấn khách du lịch, rồi hỏi thẳng đồng chí chủ tịch thị xã: “Như thế này mà sao các ông không tổ chức đón khách du lịch?”.